Chính sách thương mại tự do ASEAN: ATIGA nâng cấp, e-Form D và DEFA
20 Thg 6, 2026 · 5 phút đọc
ASEAN là khu vực thương mại tự do trưởng thành nhất mà Việt Nam tham gia: thương mại nội khối đã tăng hơn 64%, từ 503 tỷ USD năm 2010 lên 823 tỷ USD năm 2024, và hiện là cấu phần lớn nhất trong tổng thương mại của khối. Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, điều đáng chú ý không còn nằm ở thuế quan — khoảng 98,86% dòng thuế trong nội khối đã được xoá bỏ hoàn toàn theo ATIGA — mà nằm ở thủ tục, xuất xứ và hạ tầng số.
1. ATIGA NÂNG CẤP: TRỌNG TÂM CHUYỂN SANG HÀNG RÀO PHI THUẾ QUAN
Hiệp định Thương mại Hàng hoá ASEAN (ATIGA) nâng cấp được ký tháng 10/2025 — lần đại tu đầu tiên kể từ khi hiệp định có hiệu lực năm 2010. Vì thuế quan gần như đã về 0, nội dung nâng cấp tập trung vào các biện pháp phi thuế quan (NTM): tăng minh bạch, đơn giản hoá và tính dự đoán được của quy định, đồng thời đưa vào các cải cách theo hướng số hoá.
Với doanh nghiệp, đây là phần chi phí thật sự còn lại: kiểm tra chuyên ngành, tiêu chuẩn kỹ thuật, thủ tục cấp phép ở nước nhập khẩu. Ưu đãi thuế 0% không cứu được một lô hàng nằm cảng vì thiếu giấy phép chuyên ngành.
2. XUẤT XỨ HÀNG HOÁ: C/O MẪU D, TỰ CHỨNG NHẬN VÀ e-FORM D
• C/O mẫu D là chứng từ để hưởng ưu đãi thuế theo ATIGA. Quy tắc xuất xứ chung là hàm lượng giá trị khu vực RVC 40% hoặc chuyển đổi mã số hàng hoá ở cấp 4 số (CTH), bên cạnh các quy tắc cụ thể theo mặt hàng.
• Từ 20/9/2020, Nghị định thư thứ nhất sửa đổi ATIGA đưa Cơ chế Tự chứng nhận xuất xứ toàn ASEAN (ASEAN-Wide Self-Certification – AWSC) vào vận hành chính thức. Nhà xuất khẩu đủ điều kiện được tự khai xuất xứ ngay trên hoá đơn thương mại, vận đơn, lệnh giao hàng hoặc phiếu đóng gói, thay vì phải xin C/O mẫu D cho từng lô. Bộ Công Thương hướng dẫn thực hiện tại Thông tư 19/2020/TT-BCT ngày 14/8/2020.
• Việt Nam cùng Indonesia, Malaysia và Thái Lan đã chuyển sang phát hành hoàn toàn C/O mẫu D điện tử (e-Form D), trao đổi qua Cơ chế một cửa ASEAN. Hồ sơ giấy không còn là mặc định.
Hệ quả thực tế: doanh nghiệp làm ăn thường xuyên trong khối nên tính tới việc đăng ký nhà xuất khẩu đủ điều kiện — vừa rút ngắn thời gian, vừa giảm rủi ro trễ hạn vì chờ C/O. Đổi lại, trách nhiệm chứng minh xuất xứ và lưu hồ sơ thuộc về chính doanh nghiệp, nên hồ sơ định mức, hoá đơn đầu vào và cách tính RVC phải chuẩn ngay từ đầu.
3. DEFA: HIỆP ĐỊNH KHUNG KINH TẾ SỐ ĐANG TỚI GẦN
Đàm phán Hiệp định khung Kinh tế số ASEAN (DEFA) đã kết thúc trong tháng 5/2026 và dự kiến được ký tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 vào tháng 11/2026. Đây là hiệp định toàn khu vực đầu tiên dành riêng cho kinh tế số, bao trùm thương mại điện tử, thanh toán số, luồng dữ liệu, an ninh mạng và trí tuệ nhân tạo. ASEAN đặt mục tiêu quy mô kinh tế số khu vực đạt khoảng 2.000 tỷ USD vào năm 2030.
Với hội viên HIEA, DEFA đáng theo dõi ở ba điểm: quy định về chuyển dữ liệu xuyên biên giới, chuẩn hoá chứng từ điện tử trong thương mại, và khung thanh toán số — cả ba đều tác động trực tiếp tới chi phí giao dịch của doanh nghiệp xuất nhập khẩu, chứ không chỉ của công ty công nghệ.
DOANH NGHIỆP NÊN LÀM GÌ NGAY
• Rà soát lại mã HS và quy tắc xuất xứ cụ thể cho từng mặt hàng đang xuất đi ASEAN — đặc biệt nhóm hàng có tỷ lệ nguyên liệu nhập khẩu cao.
• Đánh giá xem doanh nghiệp có đủ điều kiện tham gia AWSC không; nếu có, chuẩn bị hồ sơ đăng ký nhà xuất khẩu đủ điều kiện.
• Chuẩn hoá dữ liệu chứng từ để khai e-Form D trơn tru; kiểm tra lại quy trình lưu trữ hồ sơ chứng minh xuất xứ trong thời hạn luật định.
• Theo dõi các biện pháp phi thuế quan tại thị trường đích — phần chi phí lớn nhất còn lại của thương mại nội khối nằm ở đây.
— Nguồn tham khảo: Ban Thư ký ASEAN (asean.org), Cổng thông tin FTA của Bộ Công Thương (vntr.moit.gov.vn), Trung tâm WTO – VCCI (trungtamwto.vn), Thông tư 19/2020/TT-BCT. Bài do HIEA tổng hợp phục vụ hội viên; doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản gốc trước khi áp dụng. Ảnh minh hoạ: Unsplash.
